Είναι γεγονός ότι στις μέρες μας όλοι προβληματιζόμαστε αναφορικά με τη λειτουργία του εκπαιδευτικού μας συστήματος και τα αποτελέσματά του. Οι μαθητές διαμαρτύρονται για την ογκωδέστατη εξεταστέα ύλη και για την έλλειψη ελεύθερου χρόνου, από τη στιγμή που είναι αναγκασμένοι να παρακολουθούν τα μαθήματα του σχολείου και των φροντιστηρίων για να αντεπεξέλθουν επαρκώς στις υποχρεώσεις τους. Οι εκπαιδευτικοί εκφράζουν τα παράπονά τους για τα χαμηλόμισθα εισοδήματά τους, ενώ οι ιθύνοντες της πολιτείας διατείνονται πως έχουν γίνει μεγάλες και αξιοσημείωτες πρόοδοι στον τομέα της εκπαίδευσης. Ποιος από τους παραπάνω ενδιαφερόμενους έχει τελικά δίκιο; Μήπως η παιδεία έχει γίνει τα τελευταία χρόνια ο χώρος των αδιάλειπτων αντιπαραθέσεων και των επιπόλαιων πειραματισμών.
Ας επιχειρήσουμε όμως μια αναδρομή στο παρελθόν, για να εξετάσουμε τα δύο σημαντικότερα εκπαιδευτικά συστήματα της αρχαιότητας και να ερευνήσουμε τον τρόπο λειτουργίας τους. Μια εμβριθής μελέτη του παρελθόντος μπορεί να διαφωτίσει το σύγχρονο άνθρωπο και να παραδειγματίσει τους υπεύθυνους. Άλλωστε, σε κάθε εποχή η διαπαιδαγώγηση των νέων αντανακλά την πολιτιστική ταυτότητα ενός λαού, καθώς ο εκάστοτε πολιτισμός συνίσταται στο σύνολο των πνευματικών και υλικών δημιουργημάτων του ανθρώπου.
Αναμφισβήτητα, όταν πρόκειται να κάνουμε λόγο για την εκπαίδευση στην αρχαία Ελλάδα, δε μπορούμε να αναφερθούμε μονάχα στο μεγαλείο της Αθήνας και να παραβλέψουμε τη Σπάρτη, καθώς η «σπαρτιατική γοητεία» επέδρασε καθοριστικά στην αθηναϊκή αγωγή. Από τη μια πλευρά, στεκόμαστε έκθαμβοι μπροστά στο εκπαιδευτικό σύστημα της Αθήνας, που προωθούσε την τόνωση του δυναμισμού των νεαρών ατόμων και την παροχή ελευθερίας, ώστε να διαμορφώσουν οι νέοι φιλελεύθερο και δημοκρατικό ήθος, και από την άλλη, εντυπωσιαζόμαστε από την αυστηρή πειθαρχία της στρατοκρατούμενης σπαρτιατικής κοινωνίας.
Η σπαρτιατική εκπαίδευση υπάκουε στη νομοθεσία του Λυκούργου (ενός προσώπου που κινείται μεταξύ μύθου και πραγματικότητας) και στόχευε στο να δημιουργήσει ικανούς και ανδρείους στρατιώτες που θα υπεραμύνονταν της πατρίδας. Ας μην ξεχνάμε πως η Σπάρτη περιβαλλόταν από λαούς εχθρικούς που επιβουλεύονταν τα εδάφη της, γι’αυτό η αγωγή έστρεφε όλη την προσοχή της στην ενδυνάμωση του θάρρους και της ορμητικότητας των νέων από την παιδική ηλικία.
Σύμφωνα με πληροφορίες του Πλουτάρχου, ακόμη και τα νεαρά κορίτσια λάμβαναν μέρος σε δημόσια γυμνάσματα και ασκούσαν το σώμα τους, ώστε να γίνουν κάποια μέρα μητέρες ρωμαλέες που θα έφερναν στο φως παιδιά υγιή και αρτιμελή. Το αγόρι από τη στιγμή της γέννησής του ανήκε ουσιαστικά στην πολιτεία, και από τα επτά του χρόνια υπέμενε αυστηρές δοκιμασίες και σκληρή φυσική άσκηση. Δεν επρόκειτο απλώς για μια εκγύμναση στις τεχνικές του πολέμου, αλλά παράλληλα για μια προσπάθεια αποφυγής της μαλθακότητας με απώτερο στόχο τη διαμόρφωση στρατιωτικού φρονήματος. Αυτός ήταν και ο λόγος που η πολιτεία ανέθετε σε κάποιους ανθρώπους το λειτούργημα του μαστιγοφόρου, ώστε να επιβάλουν την τάξη και να συνετίζουν τους ατίθασους νεαρούς. Οι σκληρές δοκιμασίες και οι επίπονες ασκήσεις προετοίμαζαν τους νέους για την κατοπινή στρατιωτική τους ζωή και σε αυτές οι νέοι αφιέρωναν το μεγαλύτερο μέρος του χρόνου τους. Πρέπει να σημειώσουμε όμως πως λάμβαναν και μια μουσική αγωγή, η οποία είχε σχέση με τον πόλεμο, εφόσον το περιεχόμενο των σπαρτιατικών ασμάτων είχε αγωνιστικό χαρακτήρα, ενώ ο αυστηρά κανονισμένος μουσικός ρυθμός των χορών έθιζε τους νέους στην πειθαρχία και στις οργανωμένες κινήσεις των στρατευμάτων.
Επομένως, παρατηρούμε πως η μουσική μόρφωση των Σπαρτιατών εντασσόταν μέσα στα πλαίσια της προετοιμασίας τους για μάχη και στόχευε στην καλλιέργεια των ψυχικών ιδιοτήτων των νέων. Τους ενέπνεε τον ενθουσιασμό, το πάθος για δράση και φούντωνε τα πολεμικά τους αισθήματα. Ουσιαστικά, η ωδική και μουσική αγωγή συνδεόταν στενά με την ενδυνάμωση της ανδρείας στις ψυχές των νέων, δηλαδή δεν έθετε ως στόχο την πνευματική καλλιέργεια των παιδιών. Όπως βεβαιώνουν και οι πηγές, δεν υπήρχε η τυπική διανοητική εκπαίδευση αλλά οι νέοι λάμβαναν τις στοιχειώδεις γνώσεις, ανάγνωση και γραφή, ακριβώς γιατί αυτές ήταν αναγκαίες. Η υπόλοιπη όμως εκπαίδευση αποτελούσε μια προσπάθεια σκληραγώγησης των νέων, ώστε να είναι ευπειθείς στους άρχοντες της πόλης, να υπομένουν καρτερικά τους κόπους και να νικούν στις μάχες.
Συνεχίζεται…
Χριστίνα Μπεκιάρη
Φιλόλογος
